Successiewet bij familieleningen: wanneer speelt schenk- of erfbelasting?

De Successiewet 1956 en familieleningen

De Successiewet 1956 is de wet die de basis vormt voor de heffing van schenk- en erfbelasting in Nederland. De wet zelf spreekt niet specifiek over familieleningen, maar de gevolgen ervan raken veel gezinnen die onderling geld uitlenen. De kernvraag is steeds dezelfde: is er een vermogensverschuiving van de ene persoon naar de andere, zonder dat daar een zakelijke tegenprestatie tegenover staat?

Bij een familielening kan die vermogensverschuiving op twee manieren ontstaan. De eerste is gedurende het leven, bijvoorbeeld als ouders hun kind geld lenen tegen een rente van een half procent terwijl een bank er vier procent voor zou vragen. Het verschil is een voordeel voor het kind, en dat voordeel kan de Belastingdienst als schenking aanmerken. De tweede is bij overlijden: de openstaande vordering of schuld wordt onderdeel van de nalatenschap en telt mee bij de berekening van de erfbelasting.

Het onderscheid tussen deze twee situaties is belangrijk, omdat de vrijstellingen, tarieven en aangifteverplichtingen verschillen. Schenkbelasting kent jaarlijkse vrijstellingen die per ontvanger gelden. Erfbelasting kent eenmalige partnervrijstellingen en kindvrijstellingen die doorgaans hoger zijn. Op de pagina over schenkingsvrijstellingen vind je de actuele bedragen en voorwaarden.

Schenkbelasting bij een te lage rente of kwijtschelding

Het meest voorkomende raakvlak tussen de Successiewet en een familielening is de rente. De Belastingdienst vergelijkt de afgesproken rente met wat een onafhankelijke derde, meestal een bank, voor een vergelijkbare lening zou rekenen. Dat is het zakelijkheidscriterium. Komt de rente daar fors onder, dan beschouwt de inspecteur het verschil als een voordeel voor de lener. Dat voordeel is een schenking in de zin van de Successiewet.

Neem het voorbeeld van ouders die hun dochter 200.000 euro lenen tegen 1 procent vast, terwijl vergelijkbare hypotheekrentes op dat moment rond de 4,5 procent liggen. Het jaarlijkse rentevoordeel bedraagt dan 7.000 euro. Dat bedrag wordt getoetst aan de jaarlijkse vrijstelling voor schenkingen van ouders aan kinderen. Valt het voordeel daarbinnen, dan is er geen schenkbelasting verschuldigd, maar het moet wel correct worden geadministreerd. Overstijgt het voordeel de vrijstelling, dan is over het meerdere schenkbelasting verschuldigd tegen het tarief dat bij de verwantschapsgraad hoort. Op de pagina over marktconforme rente lees je hoe je die onderbouwing opbouwt.

Kwijtschelding van rente of aflossing is een tweede vorm van schenking. Soms betalen ouders de rente terug aan het kind via een overboeking met de omschrijving "cadeautje", of spreken ze af dat de aflossing dit jaar niet hoeft. Beide gevallen zijn schenkingen. Het maakt voor de Successiewet niet uit of je het een schenking noemt of niet. Bepalend is of er feitelijk een voordeel is overgegaan zonder tegenprestatie. Op de pagina over schenking op papier lees je hoe je een bewuste schenking correct vastlegt naast een bestaande lening. Twijfel je of jouw constructie standhoudt, overleg dan vooraf met een hypotheekadviseur die ervaring heeft met familieleningen.

Erfbelasting bij overlijden van de verstrekker of lener

Bij overlijden van de geldverstrekker valt de vordering op de lener in de nalatenschap. De erfgenamen erven het recht om de nog openstaande rente en aflossingen te ontvangen. De waarde van die vordering telt mee bij de berekening van de erfbelasting. In de meeste gevallen is die waarde gelijk aan de nominale restschuld, mits de lening marktconform is opgezet en de lener daadwerkelijk betaalt.

Is de lener ook een erfgenaam, dan ontstaat een bijzondere situatie. Het kind erft als het ware zijn eigen schuld, of beter gezegd: het erft een aandeel in de vordering die op hemzelf rust. In de praktijk wordt dat verrekend met het erfdeel. De leningovereenkomst loopt in principe gewoon door, tenzij het testament of de overeenkomst anders bepaalt. Soms staat er een clausule in die de lening bij overlijden van de verstrekker direct opeisbaar maakt. Lees meer over die clausules op de pagina over opeisbaarheid en achterstelling. Overleg in dat geval met een notaris hoe je dit het best afhandelt, zeker als er meerdere erfgenamen zijn.

Bij overlijden van de lener geldt het spiegelbeeld. De schuld valt in de nalatenschap van de lener en verlaagt de omvang van die nalatenschap. De verstrekker behoudt zijn vordering op de erfgenamen van de lener. Hier is het van belang dat de overeenkomst duidelijk maakt of de schuld overgaat op de erfgenamen en zo ja, onder welke voorwaarden. Op de pagina over de leningovereenkomst checklist vind je welke clausules daarvoor relevant zijn.

Waardering van de vordering of schuld

De Successiewet schrijft voor dat vorderingen en schulden worden gewaardeerd tegen de waarde in het economisch verkeer. Bij een marktconforme lening met een actueel aflossingsschema en tijdige betalingen is die waarde gelijk aan de nominale restschuld. De inspecteur heeft dan weinig reden om een andere waarde te hanteren.

Bij een lening met een rente die afwijkt van de marktrente wordt het ingewikkelder. De Belastingdienst kan de contante waarde berekenen door de toekomstige kasstromen te verdisconteren tegen de marktrente op het moment van overlijden of schenking. Stel dat een lening een rente draagt van 1 procent terwijl de marktrente 4 procent is. De contante waarde van de toekomstige rentebetalingen is dan lager dan het nominale bedrag, wat effect heeft op de hoogte van de erfbelasting. De berekening hangt af van de resterende looptijd, het aflossingsschema en de rentevaste periode.

Renteachterstanden of al kwijtgescholden bedragen beïnvloeden eveneens de waardering. Als de verstrekker jarenlang geen rente heeft geïnd en dat niet als schenking heeft aangegeven, dan is het niet ondenkbaar dat de inspecteur bij overlijden alsnog vragen stelt over de economische waarde van de vordering. Het bijhouden van een actueel overzicht met betaalde rente, ontvangen aflossingen en de restschuld per jaareinde is daarom niet vrijblijvend. Op familiehypotheekoverzicht.nl genereer je die jaaroverzichten automatisch zodra je de lening hebt vastgelegd.

Samenloop met box 1 en box 3

De Successiewet staat niet op zichzelf. De fiscale gevolgen van een familielening spelen tegelijkertijd in de inkomstenbelasting. Voor de lener geldt dat de schuld in box 1 valt als het een eigenwoningschuld betreft: annuïtair of lineair aflossen binnen 360 maanden, marktconforme rente en besteding aan de eigen woning. De betaalde rente is dan aftrekbaar. Is aan die voorwaarden niet voldaan, dan zit de schuld in box 3 en is er geen renteaftrek.

Voor de verstrekker valt de vordering altijd in box 3. Die vordering telt mee als vermogen en wordt belast volgens het forfaitaire rendement. Dat geldt ongeacht of de lening in box 1 of box 3 van de lener zit. Waar het relevant wordt voor de Successiewet is bij samenloop: als de rente te laag is, heeft dat gevolgen voor zowel de inkomstenbelasting (beperking van de renteaftrek) als de schenkbelasting (het rentevoordeel als schenking). Die twee heffingen lopen naast elkaar, je kunt dus in theorie met beide worden geconfronteerd.

In de aangifte moeten de bedragen van lener en verstrekker op elkaar aansluiten. De Belastingdienst vergelijkt de opgaven geautomatiseerd. Staat er bij de lener een schuld van 180.000 euro in box 1, maar bij de verstrekker een vordering van 200.000 euro in box 3, dan volgt gegarandeerd een vraag. Op de pagina over regels van de Belastingdienst lees je welke specifieke eisen er gelden en hoe je die aansluiting borgt.

Documentatie die je nodig hebt

De bewijslast ligt bij de belastingplichtige. Wie stelt dat de rente zakelijk is, moet dat aannemelijk maken. Wie een vrijstelling toepast, moet kunnen laten zien dat aan de voorwaarden is voldaan. In de praktijk betekent dat een set documenten die je beschikbaar moet hebben zodra de inspecteur vragen stelt.

Het fundament is een ondertekende leningovereenkomst waarin de rente, looptijd, het aflossingsschema, de betaaldata en de opeisbaarheidsgronden zijn opgenomen. Daarnaast hoort er een renteonderbouwing bij: een document waarin je vastlegt met welke bankrentes je hebt vergeleken, voor welke rentevaste periode je hebt gekozen en waarom eventuele opslagen of kortingen gerechtvaardigd zijn. Die onderbouwing maak je op het moment van afsluiten en bij elke herziening.

Vervolgens heb je betaalbewijzen nodig: bankafschriften waarop de maandelijkse rente- en aflossingsbedragen zichtbaar zijn. En tot slot een jaaroverzicht per 31 december met het totaal aan betaalde rente, de totale aflossing over dat jaar en de restschuld. Dat overzicht gebruik je voor je aangifte en het is het eerste document dat een inspecteur opvraagt bij een controle. Op familiehypotheekoverzicht.nl leg je de lening eenmalig vast en worden de jaaroverzichten automatisch gegenereerd.

Fouten die we in de praktijk tegenkomen

De meest voorkomende fout is dat het rentevoordeel niet wordt herkend als schenking. Ouders lenen tegen een lage rente omdat ze hun kind willen helpen, en realiseren zich niet dat het verschil met de marktrente fiscaal als schenking kwalificeert. Zolang het voordeel binnen de jaarlijkse vrijstelling valt, is er geen belasting verschuldigd, maar het moet wel bewust worden beoordeeld en vastgelegd. Wordt het voordeel niet opgemerkt en stijgt het boven de vrijstelling uit, dan kan de Belastingdienst tot vijf jaar terug corrigeren.

Een tweede fout is het kwijtschelden van aflossing zonder die kwijtschelding als schenking te behandelen. Het kind betaalt een paar maanden niet, de ouders laten het gaan, en niemand past de administratie aan. De Belastingdienst kan dat achteraf als schenking aanmerken, met schenkbelasting en eventueel een verzuimboete als gevolg. Elke kwijtschelding, hoe klein ook, verdient een schriftelijke vastlegging met datum en bedrag.

Ten derde zien we dat bij overlijden de familielening niet correct in de nalatenschap wordt opgenomen. De erfgenamen vergeten de vordering of schuld te melden in de aangifte erfbelasting, of nemen een verkeerde waarde op. Dat leidt tot correcties die eenvoudig te voorkomen waren als de lening goed was gedocumenteerd. Bewaar de leningovereenkomst, het laatste jaaroverzicht en de betaalbewijzen op een plek die ook voor de erfgenamen toegankelijk is. Lees meer over de opstelling van je dossier op de pagina over controle door de Belastingdienst.

Tot slot komt het voor dat fiscale partners dubbel gebruik maken van de jaarlijkse schenkingsvrijstelling. Beide ouders schenken elk vanuit hun eigen rekening aan hetzelfde kind, in de veronderstelling dat ze twee keer de vrijstelling mogen benutten. Dat klopt niet. Fiscale partners gelden voor de schenkbelasting als één schenker. De vrijstelling geldt eenmaal per kind, ongeacht vanuit welke rekening het bedrag wordt overgemaakt.